Hukuk Sözlüğü

En az bir yıl sürmüş evliliklerde eşlerin boşanma ve sonuçları konusunda anlaşarak mahkemeye başvurduğu boşanma türüdür (TMK m.166/3). Hâkim eşleri bizzat dinler ve sundukları protokolü uygun bulursa boşanmaya karar verir.

Tarafların, tarafsız ve bağımsız bir arabulucunun yardımıyla uyuşmazlıklarını kendi aralarında çözmeye çalıştıkları yöntemdir (6325 sayılı Kanun). Anlaşma sağlanırsa düzenlenen belgeye icra edilebilirlik şerhi alınması mümkündür.

Çözümü hukuk dışında özel veya teknik bilgi gerektiren konularda mahkemeye rapor veren kişidir. Hâkim, hukuki bilgiyle çözülebilecek konularda bilirkişiye başvuramaz; tarafların rapora itiraz hakkı vardır.

Bazı uyuşmazlıklarda dava açmadan önce arabulucuya başvurulmasının zorunlu olmasıdır. İşçi-işveren alacakları ve işe iade, konusu para alacağı olan ticari davalar, tüketici uyuşmazlıkları, kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşu hakkı uyuşmazlıkları bunlar arasındadır; bu şart yerine getirilmeden açılan dava usulden reddedilir.

Kaza geçiren ve onarılan aracın, ikinci el piyasasında kaza öncesindeki hâline göre daha düşük değer görmesinden kaynaklanan zarardır. Yargı uygulamasında aracın yaşı, kilometresi, hasarın niteliği ve önceki hasar kayıtları dikkate alınarak bilirkişi incelemesiyle belirlenir.

Hâkimin tarafları ve gerektiğinde tanıkları dinlediği, delillerin tartışıldığı oturumdur. Bazı mahkemelerde avukatların duruşmaya ses ve görüntü aktarımıyla elektronik ortamda katılması mümkündür.

Kamu hizmetlerine tek noktadan erişim sağlayan turkiye.gov.tr kapısıdır. Dava dosyası sorgulama, adli sicil kaydı, SGK hizmet dökümü, nüfus kayıt örneği ve tapu bilgileri gibi pek çok belgeye buradan ulaşılabilir.

Tebligatın kâğıt yerine elektronik adrese yapılmasıdır. Tebligat Kanunu m.7/a uyarınca elektronik tebligat, muhatabın elektronik adresine ulaştığı tarihi izleyen beşinci günün sonunda yapılmış sayılır. Vatandaşlar e-Devlet üzerinden elektronik tebligat adresi edinebilir.

Edinilmiş mallara katılma rejiminde, eşlerin evlilik süresince karşılığını vererek elde ettiği malvarlığı değerleridir; çalışma geliri ve bu gelirle alınan mallar bu kapsamdadır (TMK m.219). Miras veya bağış yoluyla edinilen mallar ile kişisel kullanıma yarayan eşyalar kişisel mal sayılır.

Haftalık kırk beş saati aşan çalışmadır (İş Kanunu m.41). Her bir saat fazla çalışma için normal saat ücretinin yüzde elli fazlasıyla ödeme yapılır; işçi isterse karşılığında serbest zaman kullanabilir.

Mahkemenin hükmün dayandığı olayları, delilleri ve hukuki nedenleri açıkladığı yazılı karardır. Duruşmada açıklanan kısa kararın ardından yazılır; kanun yolu süreleri kural olarak gerekçeli kararın tebliğiyle başlar.

Tebligat, tanık, bilirkişi ve keşif gibi yargılama giderlerini karşılamak üzere dava açılırken mahkeme veznesine yatırılan tutardır. Eksik yatırılması hâlinde mahkeme kesin süre verir; süresinde tamamlanmazsa dava usulden reddedilebilir.

Çıplak brüt ücrete, işçiye düzenli olarak sağlanan yemek, yol, ikramiye gibi para veya parayla ölçülebilen menfaatlerin eklenmesiyle bulunan ücrettir. Kıdem ve ihbar tazminatının hesabında esas alınır.

Süresi içinde kullanılmayan hakkın tamamen ortadan kalktığı süredir. Zamanaşımından farklı olarak mahkeme tarafından kendiliğinden dikkate alınır; işe iade için dava açma süresi buna örnektir.

Yargı hizmetinden yararlanma karşılığında 492 sayılı Harçlar Kanunu’na göre alınan mali yükümlülüktür. Başvurma, karar ve ilam harcı gibi türleri vardır; dava konusunun değerine göre nispi veya sabit (maktu) olarak belirlenir.

Sanık hakkında kurulan hükmün belirli şartlarla açıklanmayıp denetim süresine bırakılmasıdır (CMK m.231). Denetim süresi yükümlülüklere uygun ve kasıtlı yeni bir suç işlenmeden geçirilirse hüküm ortadan kaldırılarak davanın düşmesine karar verilir.

Alacaklının, alacağını devlet gücüyle tahsil etmek için icra dairesine başvurmasıyla başlayan süreçtir. Mahkeme kararına dayanan ilamlı takip ile karara dayanmayan ilamsız takip gibi türleri vardır.

Belirsiz süreli iş sözleşmesini bildirim sürelerine uymadan fesheden tarafın karşı tarafa ödediği tazminattır (İş Kanunu m.17). Bildirim süresi çalışma süresine göre iki, dört, altı veya sekiz haftadır.

Para alacağının tahsilini güvence altına almak için, alacaklının talebi üzerine borçlunun mallarına dava veya takip sonuçlanmadan önce geçici olarak el konulmasıdır (İİK m.257). Kural olarak vadesi gelmiş ve rehinle güvence altına alınmamış alacaklar için verilir; teminat istenir.

Dava sonuçlanana kadar mevcut durumdaki bir değişiklik nedeniyle hakkın elde edilmesinin zorlaşacağı veya ciddi bir zarar doğacağı endişesi varsa mahkemenin verdiği geçici koruma kararıdır. Taşınmaz üzerine satış yasağı konulması tipik bir örnektir; kural olarak teminat istenir.

İlk derece mahkemesi kararının bölge adliye mahkemesince hem maddi olay hem de hukuki yönden yeniden incelenmesidir. Hukuk davalarında istinaf süresi kural olarak kararın tebliğinden itibaren iki haftadır; ceza yargılamasında da gerekçeli hükmün tebliğinden itibaren iki haftalık süre uygulanır.

İş güvencesi kapsamındaki işçinin, geçerli bir neden olmadan yapılan feshin geçersizliğine ve işe iadesine karar verilmesini istemesidir. Fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurulması gerekir (İş Kanunu m.20).

İşini kendi istek ve kusuru dışında kaybeden ve prim şartlarını sağlayan sigortalıya İŞKUR tarafından belirli bir süre ödenen tutardır. Sözleşmenin sona ermesinden itibaren otuz gün içinde başvurulması gerekir; süre ve tutar prim gün sayısına ve kazanca göre belirlenir.

Velayeti kendisine verilmeyen ananın veya babanın, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak için ödediği nafakadır (TMK m.182). Kural olarak çocuğun ergin olmasına kadar sürer; koşullar değişirse artırılması veya azaltılması istenebilir.

Borçlunun ödeme emrine itirazı üzerine duran takibe devam edilebilmesi için alacaklının genel mahkemede açtığı davadır (İİK m.67). İtirazın alacaklıya tebliğinden itibaren bir yıl içinde açılmalıdır; şartları varsa icra inkâr tazminatına hükmedilebilir.

Mal rejiminin tasfiyesinde her eşin, diğer eşin edinilmiş mallarındaki artık değerin yarısı üzerinde sahip olduğu alacak hakkıdır (TMK m.236). 1 Ocak 2002’den önceki dönem için kural olarak mal ayrılığı rejimi uygulanır.

Bir karara karşı kanun yolu süresinin geçmesi veya kanun yolu incelemesinin tamamlanmasıyla kararın artık olağan kanun yollarıyla değiştirilemez hâle gelmesidir. Boşanma kararı gibi bazı kararlar ancak kesinleştikten sonra nüfus kayıtlarına işlenir.

Kararın kesinleştiğini ve kesinleşme tarihini gösteren, mahkemece karar örneğine düşülen açıklamadır. Kesinleşme şerhli karar örneği; nüfus, tapu ve icra işlemlerinde sıklıkla istenir.

Aynı işverene bağlı en az bir yıl çalışan işçinin, iş sözleşmesinin kanunda sayılan hâllerden biriyle sona ermesi üzerine aldığı tazminattır. Her tam hizmet yılı için otuz günlük giydirilmiş brüt ücret tutarında hesaplanır ve yasal tavanla sınırlıdır.

Yeni kira döneminde uygulanacak kira bedelinin mahkemece belirlenmesi için açılan davadır (TBK m.344). Beş yıldan uzun süren kira ilişkilerinde hâkim, emsal kira bedellerini de dikkate alarak hakkaniyete uygun bir bedel belirleyebilir.

Velayet kendisine bırakılmayan ana veya babanın çocukla görüşme, birlikte vakit geçirme ve iletişim kurma hakkıdır. Kişisel ilişkinin gün, saat ve süreleri mahkeme kararında belirlenir.

Cumhuriyet savcısının, soruşturma sonunda kamu davası açılması için yeterli şüphe oluşturacak delil bulunmadığı gibi hâllerde verdiği karardır. Suçtan zarar gören, tebliğden itibaren on beş gün içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir (CMK m.173).

Bir kazada tarafların zararın doğmasına hangi ölçüde sebep olduklarını gösteren orandır. Kaza tespit tutanağı başlangıç noktasıdır; mahkeme veya tahkim heyeti gerekli gördüğünde bilirkişi incelemesiyle kusuru yeniden belirleyebilir ve tazminat bu orana göre hesaplanır.

Bir kişinin, kendisinden talep edilen bir borcun bulunmadığının tespiti için açtığı davadır (İİK m.72). İcra takibinden önce veya sonra açılabilir; takipten sonra açılması hâlinde takip kural olarak kendiliğinden durmaz.

Halk arasında “veraset ilamı” olarak bilinen, kimlerin mirasçı olduğunu ve paylarını gösteren belgedir. Sulh hukuk mahkemesinden veya noterden alınabilir (TMK m.598).

Mirasçının mirası kabul etmediğini sulh hukuk mahkemesine beyan etmesidir. Süre kural olarak üç aydır (TMK m.606); ret hâlinde mirasçı terekenin borçlarından da sorumlu olmaz.

Paylı veya elbirliği mülkiyetindeki bir malın, paydaşlar arasında anlaşma sağlanamaması hâlinde mahkeme kararıyla aynen bölünmesi ya da satılarak bedelinin paylaştırılmasıdır (izale-i şuyu). Dava açmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır.

İlamsız takipte icra dairesinin borçluya gönderdiği, borcu ödemesini veya itiraz etmesini bildiren belgedir. Genel haciz yolunda itiraz süresi tebliğden itibaren yedi gün, kambiyo senetlerine dayalı takipte ise beş gündür.

Dilekçeler aşaması tamamlandıktan sonra yapılan duruşmadır. Bu aşamada dava şartları ve ilk itirazlar incelenir, tarafların anlaştığı ve uyuşmazlık konusu olan hususlar belirlenir ve taraflar sulh ya da arabuluculuğa teşvik edilir.

Mirasbırakanın vasiyetname veya bağışla ortadan kaldıramayacağı, kanunla korunan miras payıdır. Saklı paylı mirasçılar altsoy, ana-baba ve sağ kalan eştir (TMK m.506).

Sigortalının hangi işyerlerinde, hangi tarihler arasında ve hangi kazanç üzerinden kaç gün prim bildirildiğini gösteren kayıttır. e-Devlet üzerinden alınabilir ve işçilik alacaklarına ilişkin uyuşmazlıklarda temel belgelerden biridir.

Sigorta şirketleri ile sigortalılar veya zarar görenler arasındaki uyuşmazlıkları hakemler aracılığıyla çözen kuruluştur (5684 sayılı Kanun m.30). Genel mahkemelere alternatif bir yoldur; başvuru için önce sigorta şirketine yazılı başvuru yapılmış olması gerekir.

Ön incelemeden sonra gelen ve delillerin toplanıp değerlendirildiği yargılama aşamasıdır. Tanık dinlenmesi, keşif ve bilirkişi incelemesi bu aşamada yapılır.

Kiracının, kiralananı belirli bir tarihte boşaltacağını yazılı olarak üstlendiği belgedir. Kiralananın tesliminden sonra verilmiş olması gerekir; taahhüt edilen tarihte boşaltılmazsa kiraya veren bir ay içinde icra takibi başlatabilir veya dava açabilir (TBK m.352/1).

Mahkeme, icra dairesi veya resmî bir kurumun bir belgeyi ya da işlemi, 7201 sayılı Tebligat Kanunu’na uygun biçimde ilgilisine bildirmesidir. Kanun yolu ve itiraz süreleri gibi pek çok süre, tebliğ tarihinden itibaren işlemeye başlar.

Boşanma veya ayrılık davası süresince, ihtiyaç içindeki eş ve çocuklar için hâkimin geçici önlem olarak hükmettiği nafakadır (TMK m.169). Kural olarak dava sonuçlanıp karar kesinleşinceye kadar devam eder.

Bölge adliye mahkemesi kararlarının Yargıtay tarafından hukuka uygunluk yönünden denetlenmesidir. Her karar temyiz edilemez; dava türü ve kanunda belirtilen parasal sınırlar belirleyicidir.

Mirasbırakanın tasarruflarıyla saklı payı zedelenen mirasçının, bu tasarrufların saklı payı karşılayacak ölçüde indirilmesini istemesidir. Dava, zedelenmenin öğrenilmesinden itibaren bir yıl ve her hâlde on yıl içinde açılmalıdır (TMK m.571).

Dava açıldıktan sonra hâkimin dosyayı inceleyerek ilk usul işlemlerini belirlediği ara karardır. Tensip zaptında tebligat, gider avansının tamamlanması, delillerin toplanması ve duruşma günü gibi konulara yer verilebilir.

Ölen kişinin geride bıraktığı mal, hak ve borçların bütünüdür. Mirasçılar terekeyi kural olarak birlikte, elbirliği mülkiyeti esasına göre edinir.

Ulusal bayram ve genel tatil günlerinin kısaltmasıdır. Bu günlerde çalışmayan işçiye o günün ücreti ödenir; çalışan işçiye ise ayrıca çalışılan her gün için bir günlük ücret daha ödenir (İş Kanunu m.47).

UYAP Doküman Formatı’nın kısaltmasıdır. UYAP’tan indirilen dilekçe, tutanak ve kararlar çoğunlukla bu biçimdedir; UYAP Doküman Editörü ile açılabilir veya PDF’ye dönüştürülerek görüntülenebilir.

Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi’nin kısaltmasıdır. Mahkeme ve icra dosyalarının elektronik ortamda yürütüldüğü sistemdir; vatandaşlar dosyalarını UYAP Vatandaş Portal ve e-Devlet üzerinden görüntüleyebilir.

Kanunda sayılan bazı suçlarda şüpheli veya sanık ile suçtan zarar görenin bir uzlaştırmacı aracılığıyla anlaşmaya çalıştığı süreçtir (CMK m.253). Uzlaşmanın sağlanması ve edimin yerine getirilmesi hâlinde kanunda öngörülen sonuçlar doğar.

Avukatın müvekkilini temsil etmesine yetki veren belgedir ve uygulamada genellikle noterde düzenlenir. Davadan feragat, sulh, kabul veya boşanma davası açma gibi işlemler için vekâletnamede özel yetki bulunması gerekir.

Ergin olmayan çocuğun bakımı, eğitimi, temsili ve malvarlığının yönetimine ilişkin ana-babanın hak ve yükümlülüklerinin bütünüdür. Boşanmada velayet, çocuğun üstün yararı gözetilerek eşlerden birine bırakılır.

Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek ve kusuru daha ağır olmayan eşin, diğer eşten mali gücü oranında isteyebileceği nafakadır (TMK m.175). Anayasa Mahkemesi’nin 30 Eylül 2026’da Resmî Gazete’de yayımlanan kararıyla maddedeki “süresiz olarak” ibaresi iptal edilmiş; iptal hükmünün yayımdan dokuz ay sonra yürürlüğe girmesi öngörülmüştür.

Bir alacağın belirli bir süre geçtikten sonra dava yoluyla talep edilememesi sonucunu doğuran süredir. Hukuk davalarında zamanaşımını mahkeme kendiliğinden dikkate almaz; karşı tarafın bunu savunma olarak ileri sürmesi gerekir.

Düğünde takılan altın, bilezik ve takı gibi eşyalardır. Yargıtay uygulamasında kadına özgü ziynet eşyalarının, aksine bir anlaşma veya yerel âdet ispatlanmadıkça kime takılmış olursa olsun kadına bağışlanmış sayıldığı kabul edilir.

Karayolları Motorlu Araçlar Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası’nın kısaltmasıdır. Aracın işletilmesi sırasında üçüncü kişilere verilen bedensel ve maddi zararları poliçede yazan limitler dâhilinde karşılar; sigortalının kendi aracındaki hasarı karşılamaz.