Mirasın Reddi ve Tereke İşlemleri

Bir yakınımızı kaybettiğimizde, yas sürecinin yanında bazı hukuki işlemlerin de yapılması gerekir. Mirasçılar, mirasbırakanın mal varlığını kazandığı gibi kural olarak borçlarından da sorumlu olur. Bu nedenle terekenin borçlu olduğu durumlarda mirasın reddi, belirli bir süre içinde değerlendirilmesi gereken önemli bir seçenektir. Bu yazıda mirasçılık belgesi, mirasın reddi ve tereke işlemlerine ilişkin temel kuralları 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK) çerçevesinde özetliyoruz.

Miras nasıl geçer?

TMK m.599’a göre mirasçılar, mirasbırakanın ölümüyle mirası bir bütün olarak kanun gereği kazanır. Bu, terekedeki taşınmaz, banka hesabı ve araç gibi değerlerin yanında borçların da mirasçılara geçmesi anlamına gelir. Mirasçılar, terekenin borçlarından kural olarak kişisel ve müteselsil olarak sorumludur.

Mirasçılık belgesi (veraset ilamı)

Mirasçıların kim olduğunu ve miras paylarını gösteren belgeye mirasçılık belgesi denir; uygulamada “veraset ilamı” olarak da bilinir. TMK m.598 uyarınca yasal mirasçılara bu belge, başvuru üzerine sulh hukuk mahkemesi veya noter tarafından verilir.

• Noterden alınması genellikle daha hızlıdır.
• Ancak Noterlik Kanunu m.71/B uyarınca belgenin verilmesi yargılama gerektiriyorsa, nüfus kayıtları yeterli değilse veya belge yabancılar tarafından talep ediliyorsa noter belge veremez; bu durumda sulh hukuk mahkemesine başvurulur.
• Mirasçılık belgesinin aksi her zaman ispat edilebilir; hatalı olduğu düşünülen belgenin iptali istenebilir.

Mirasçılık belgesi; tapuda intikal, banka hesaplarının işlemleri ve araç devri gibi işlemler için gereklidir. Ayrıca Veraset ve İntikal Vergisi beyanı için kanunda öngörülen sürelerin takip edilmesi gerekir.

Mirasbırakanın borçları nasıl araştırılır?

Mirası reddedip reddetmemeye karar verebilmek için terekenin varlık ve borçlarının mümkün olduğunca netleştirilmesi gerekir. Bu amaçla:

• bankalardaki hesap, kredi ve kredi kartı borçları mirasçılık belgesiyle bankalardan veya e-Devlet’te sunulan ilgili hizmetler aracılığıyla öğrenilebilir,
• mirasbırakan aleyhine başlatılmış icra takipleri ve davalar araştırılabilir,
• vergi ve benzeri kamu borçları ilgili kurumlardan sorulabilir,
• tapu ve araç kayıtları ilgili kayıt sistemlerinden kontrol edilebilir.

Araştırma sonucunda terekenin durumu hâlâ belirsizse, aşağıda anlatılan resmî defter tutulması yolu değerlendirilebilir.

Mirasın reddi

TMK m.605’e göre yasal ve atanmış mirasçılar mirası reddedebilir. Ret, özellikle terekenin borçlarının varlıklarından fazla olduğu durumlarda mirasçıyı bu borçlardan sorumlu olmaktan kurtarır.

Süre: üç ay

Ret süresi üç aydır (TMK m.606). Bu süre:

• yasal mirasçılar için, mirasçı olduklarını daha sonra öğrendikleri ispat edilmedikçe mirasbırakanın ölümünü öğrendikleri tarihten,
• vasiyetname ile atanmış mirasçılar için, mirasbırakanın tasarrufunun kendilerine resmen bildirildiği tarihten başlar.

Önemli sebeplerin varlığı hâlinde sulh hâkimi bu süreyi uzatabilir veya yeni bir süre verebilir (TMK m.615).

Ret nasıl yapılır?

TMK m.609’a göre ret beyanı, mirasbırakanın son yerleşim yeri sulh hukuk mahkemesine sözlü veya yazılı olarak yapılır. Ret beyanı kayıtsız ve şartsız olmalıdır; “borçlar şu tutarı aşarsa reddediyorum” gibi şarta bağlı bir beyan geçerli olmaz. Ret, mahkemece tutanağa geçirilir ve bu amaçla tutulan kütüğe yazılır; reddeden mirasçıya istemi hâlinde bunu gösteren bir belge verilir. Örneğin mirasbırakanın son yerleşim yeri Manisa’nın bir ilçesiyse, başvuru o yerdeki sulh hukuk mahkemesine yapılır.

Başvuruda genellikle gerekenler

• ret beyanını içeren dilekçe veya mahkemede sözlü beyan,
• başvuranın kimlik bilgileri,
• mirasbırakanın ölüm tarihini ve son yerleşim yerini gösteren nüfus kayıtları,
• mahkemece belirlenen harç ve giderler.

Ret beyanı birden fazla mirasçı tarafından ayrı ayrı yapılabileceği gibi aynı dilekçeyle de yapılabilir. Her mirasçının kendi ret iradesini açıkça ortaya koyması gerekir.

Ret hakkı nasıl kaybedilir?

TMK m.610’a göre süresi içinde mirası reddetmeyen mirasçı, mirası kayıtsız şartsız kazanmış olur. Ayrıca süre dolmadan önce:

• terekeyi yönetmek için olağan işlerin dışına çıkan işlemler yapan,
• tereke işlerine mirasçı sıfatıyla karışan,
• tereke mallarını gizleyen veya kendine mal eden

mirasçı, mirası reddetme hakkını kaybeder. Bu nedenle ret düşünülüyorsa, terekeye ait mallar üzerinde satış veya devir gibi işlemler yapmadan önce durumun değerlendirilmesi önemlidir.

Borca batık terekede hükmen ret

Mirasbırakanın ödemeden aczi ölüm tarihinde açıkça belli veya resmen tespit edilmişse, miras reddedilmiş sayılır (TMK m.605/2). Uygulamada buna “hükmen ret” denir. Hükmen ret, mahkemeden tespit istenerek veya alacaklının açtığı davada savunma olarak ileri sürülebilir. Yargı uygulamasında bu tespitin üç aylık süreye bağlı olmadığı kabul edilmektedir; ancak mirasçının terekeyi sahiplenir nitelikteki davranışları değerlendirmeyi etkileyebilir.

Reddin sonuçları

• Reddeden yasal mirasçının payı, mirasbırakandan önce ölmüş gibi diğer mirasçılara geçer (TMK m.611).
• En yakın yasal mirasçıların tamamı mirası reddederse, tereke sulh mahkemesince iflas hükümlerine göre tasfiye edilir; borçlar ödendikten sonra artan olursa hak sahiplerine verilir (TMK m.612).
• Kendisi borca batık olan bir mirasçının, alacaklılarını zarara uğratmak amacıyla mirası reddetmesi hâlinde, koşulları varsa bu ret alacaklılar tarafından iptal ettirilebilir.

Tereke dışında kalan haklar

Mirasın reddi yalnızca terekeye dahil olan hak ve borçları etkiler. Bazı haklar ise doğrudan hak sahibine ait olduğundan kural olarak tereke dışında kalır. Örneğin SGK tarafından bağlanan ölüm aylığı, lehtarı belirlenmiş hayat sigortası tazminatı ve ölüm nedeniyle doğan destekten yoksun kalma tazminatı, mirasçılık sıfatından bağımsız olarak değerlendirilir. Bu nedenle mirası reddetmek, bu tür taleplerin ileri sürülmesine tek başına engel oluşturmaz.

Resmî defter ve resmî tasfiye

Terekenin borçlu olup olmadığı belli değilse mirasçılar doğrudan ret yerine başka yollara da başvurabilir. Mirası reddetme hakkı bulunan her mirasçı, ret için öngörülen kurallara göre bir ay içinde sulh mahkemesinden resmî defter tutulmasını isteyebilir (TMK m.619). Bu yolla terekenin aktif ve pasifleri tespit edilir; mirasçılar da bu bilgiye göre karar verir. Mirasçılar ayrıca belirli koşullarla terekenin resmî tasfiyesini de isteyebilir.

Tenkis ve muris muvazaası: kısa bilgi

Tenkis davası

Mirasbırakan, sağlığında veya ölüme bağlı tasarruflarla mal varlığını dilediği gibi paylaştıramaz; bazı mirasçıların saklı payları korunur. TMK m.506’ya göre saklı pay; altsoy için yasal miras payının yarısı, ana ve babanın her biri için dörtte biri, sağ kalan eş için ise altsoy veya ana-baba zümresiyle mirasçı olduğunda yasal payının tamamı, diğer hâllerde dörtte üçüdür. Saklı payı zedelenen mirasçı tenkis davası açabilir. TMK m.571’e göre bu dava, saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinden, diğer tasarruflarda mirasın açılmasından itibaren on yıl içinde açılmalıdır.

Muris muvazaası

Mirasbırakanın, mirasçılarından mal kaçırmak amacıyla bir taşınmazı gerçekte bağışlamak istediği hâlde tapuda satış gibi göstermesine muris muvazaası denir. Bu konudaki ilkeler Yargıtay’ın 1974 tarihli içtihadı birleştirme kararına dayanır. Mirasçılar, muvazaalı işlemin iptali ve tapunun kendi payları oranında tescilini isteyebilir. Yargı uygulamasında bu davaların zamanaşımı veya hak düşürücü süreye tabi olmadığı kabul edilmektedir.

Pratik bir sıralama

1. Ölüm belgesi ve nüfus kayıt örneğini temin edin.
2. Mirasçılık belgesini noterden veya sulh hukuk mahkemesinden alın.
3. Mirasbırakanın banka, kredi, icra ve vergi borçlarını araştırın.
4. Terekenin borçlu olduğu anlaşılıyorsa, üç aylık süre içinde ret veya resmî defter yollarını değerlendirin.
5. Bu süre içinde tereke malları üzerinde tasarruf işlemi yapmaktan kaçının.

Miras hukukuna ilişkin diğer içerikler için miras hukuku sayfamıza, kavramlar için hukuk sözlüğümüze bakabilirsiniz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; her mirasın kendine özgü durumu, mirasçılık ilişkisi ve terekenin içeriği ayrıca incelenmelidir.