Velayet Davası ve Kişisel İlişki Düzenlemesi

Boşanma sürecinde anne ve babaların en çok endişe duyduğu konu, çoğu zaman çocukların geleceğidir. Çocuğun kiminle yaşayacağı, diğer ebeveynle ne sıklıkla görüşeceği ve bu düzenin zamanla nasıl değişebileceği, velayet ve kişisel ilişki kurallarıyla belirlenir.

Bu yazıda velayetin nasıl belirlendiğini, ortak velayeti, kişisel ilişki düzenlemesinin içeriğini ve kararlara uyulmaması hâlinde neler olabileceğini ele alıyoruz.

Velayet nedir?

Velayet, ergin olmayan çocuğun bakımı, eğitimi, korunması, temsili ve mallarının yönetimi konusunda ana ve babaya tanınan hak ve yükümlülüklerin bütünüdür. TMK m.335'e göre ergin olmayan çocuk ana ve babasının velayeti altındadır ve yasal bir sebep olmadıkça velayet ana ve babadan alınamaz. Evlilik devam ettiği sürece velayeti ana ve baba birlikte kullanır; boşanmada ise velayet, çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir (TMK m.336).

Velayet nasıl belirlenir?

TMK m.182'ye göre mahkeme, boşanma veya ayrılığa karar verirken, olanak bulundukça ana ve babayı dinledikten sonra ana ve babanın haklarını ve çocukla kişisel ilişkilerini düzenler. Kanun velayetin anneye ya da babaya verileceğine dair otomatik bir kural koymaz; belirleyici ölçüt çocuğun üstün yararıdır.

Mahkemenin değerlendirdiği başlıca unsurlar şunlardır:

• Çocuğun yaşı, sağlık durumu ve özel ihtiyaçları,
• Ebeveynlerin çocuğa ayırabileceği zaman, yaşam ve konut koşulları,
• Çocuğun okul, çevre ve arkadaş düzeninin korunması,
• Kardeşlerin mümkün olduğunca birbirinden ayrılmaması,
• Ebeveynlerden birinin çocuğun sağlığını, gelişimini veya güvenliğini tehlikeye atacak davranışlarının bulunup bulunmadığı,
• İdrak çağındaki çocuğun kendi görüşü.

Çocuğun dinlenmesi

Türkiye'nin taraf olduğu Çocuk Haklarına Dair Sözleşme, görüşlerini oluşturma yeteneğine sahip çocuğun kendisini etkileyen konularda görüşünü serbestçe ifade etme hakkını güvence altına alır. Bu doğrultuda mahkemeler, idrak çağındaki çocuğun görüşünü genellikle psikolog veya pedagog eşliğinde, ebeveynlerin bulunmadığı bir ortamda alır. Çocuğun görüşü önemlidir, ancak tek başına bağlayıcı değildir; mahkeme bu görüşü çocuğun üstün yararıyla birlikte değerlendirir.

Sosyal inceleme raporu

4787 sayılı Kanun m.5 uyarınca aile mahkemeleri, adliyelerde görevlendirilen psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacılardan yararlanır. Bu görevliler ebeveynlerle ve çocukla görüşerek, gerektiğinde ev ziyareti yaparak sosyal inceleme raporu hazırlar. Rapor mahkemeyi bağlamaz, ancak velayet değerlendirmesinde önemli bir yer tutar.

Küçük yaştaki çocuklar

Yargıtay kararlarında, özellikle çok küçük yaştaki çocuklar bakımından annenin bakım ve şefkatinin önemine sıkça değinilir. Bununla birlikte bu, her durumda uygulanan otomatik bir kural değildir; somut olayda çocuğun üstün yararına aykırı bir durum varsa farklı bir sonuca varılabilir.

Ortak velayet

Yargıtay uygulamasında, özellikle anlaşmalı boşanmalarda ve ebeveynlerin çocuk konusunda iş birliği yapabildiği durumlarda, çocuğun üstün yararına uygun olması kaydıyla ortak velayet düzenlemelerinin kabul edildiği görülmektedir. Ortak velayette çocuğun hangi ebeveynle yaşayacağı, okul ve sağlık gibi önemli kararların nasıl alınacağı ve iştirak nafakası ayrıca düzenlenmelidir. Bu konuda anlaşmalı boşanma protokolü yazımıza da bakabilirsiniz.

Dava sürecinde geçici velayet

Boşanma davası açıldığında hâkim, dava süresince çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri kendiliğinden alır (TMK m.169). Bu kapsamda çocuğun dava süresince hangi ebeveynin yanında kalacağına ve diğer ebeveynle nasıl görüşeceğine karar verilebilir. Geçici düzenleme nihai kararı bağlamaz, ancak çocuğun yerleşik düzeni açısından dikkate alınabilir.

Kişisel ilişki düzenlemesi

TMK m.323'e göre ana ve babadan her biri, velayeti altında bulunmayan çocukla uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir. Kişisel ilişki yalnızca ebeveynin hakkı değil, çocuğun her iki ebeveyniyle bağını sürdürmesinin de güvencesidir.

Bir düzenlemede genellikle neler yer alır?

Dönem	Örnek düzenleme
Hafta sonları	Belirli hafta sonlarında, belirli saatler arasında, yatılı veya yatısız
Bayramlar	Dini bayramlarda dönüşümlü olarak belirli günler
Yarıyıl ve yaz tatili	Belirli bir süre kesintisiz birlikte kalma
Özel günler	Doğum günleri, Anneler veya Babalar Günü
İletişim	Telefon ve görüntülü görüşme imkânı

Çocuğun yaşı, okul düzeni ve ebeveynlerin yaşadığı şehirler arasındaki mesafe bu düzenlemeyi doğrudan etkiler. Çok küçük çocuklar için kademeli ve yatısız bir başlangıç öngörülebilir.

Ebeveynler farklı şehirlerde yaşıyorsa, her hafta sonu görüşme yerine daha seyrek ama daha uzun süreli bir düzen kurulması, çocuğun yol yorgunluğunu azaltabilir. Bu durumda çocuğun nerede teslim alınıp bırakılacağı ve yol masraflarının nasıl karşılanacağı da açıkça belirlenmelidir. Teslim yerinin, çocuğun kendini güvende hissedeceği ve tarafların karşılaşmasının gerginlik yaratmayacağı bir yer olarak seçilmesi faydalı olur.

Kişisel ilişkinin sınırlanması

Ana ve babadan her biri, diğerinin çocukla kişisel ilişkisini zedelemekten kaçınmakla yükümlüdür (TMK m.324/1). Kişisel ilişki nedeniyle çocuğun huzuru tehlikeye girer, ebeveyn bu hakkı yükümlülüklerine aykırı kullanır, çocukla ciddi olarak ilgilenmez ya da başka önemli sebepler bulunursa kişisel ilişki kurma hakkı reddedilebilir veya kaldırılabilir (TMK m.324/2).

Büyükanne ve büyükbabalar

Olağanüstü hâller mevcutsa, çocuğun menfaatine uygun düştüğü ölçüde kişisel ilişki kurma hakkı diğer kişilere, özellikle hısımlara da tanınabilir (TMK m.325).

Kişisel ilişki kararına uyulmazsa

7343 sayılı Kanunla 2021 yılında yapılan değişiklikle TMK m.182/2 ve m.324/3'e önemli bir kural eklenmiştir: Velayet kendisine bırakılan ebeveyn, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir. Mahkeme bu hususu kararında taraflara ihtar eder. Ayrıca kişisel ilişki kararlarının yerine getirilmesi için kanunda öngörülen yollara başvurulabilir.

Velayetin değiştirilmesi

Velayet kararı kesin ve değişmez değildir. Ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere taşınması veya ölmesi gibi yeni olgular zorunlu kıldığında hâkim, kendiliğinden veya ebeveynlerden birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır (TMK m.183). Velayet sahibinin yeniden evlenmesi tek başına velayetin kaldırılmasını gerektirmez; ancak çocuğun menfaati gerektirdiğinde velayet sahibi değiştirilebilir (TMK m.349). Kişisel ilişkiye ilişkin düzenlemelerde çocuğun oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir (TMK m.326).

Velayet konusunda hazırlık

Velayet talebinde bulunan ebeveynin, çocuğun günlük hayatını nasıl düzenleyeceğini somut olarak ortaya koyabilmesi önemlidir. Bu amaçla şu bilgi ve belgeler hazırlanabilir:

• Çocuğun okulu, sağlık kayıtları ve düzenli olarak katıldığı etkinlikler,
• Çalışma saatleri ve bu saatlerde çocuğun bakımının nasıl sağlanacağı,
• Konutun durumu ve çocuğa ayrılan yaşam alanı,
• Çocuğun bakımına destek olacak aile bireyleri,
• Diğer ebeveynle kişisel ilişkinin nasıl sürdürüleceğine dair öneri.

Mahkemeler, diğer ebeveynle ilişkiyi destekleyen ve çocuğu uyuşmazlığın dışında tutan tutumu çocuğun yararına uygun bir yaklaşım olarak görebilir. Çocuğu tarafların arasındaki tartışmalara dahil etmek, ona diğer ebeveyn hakkında olumsuz telkinlerde bulunmak ise hem çocuğa zarar verir hem de velayet değerlendirmesinde aleyhe sonuç doğurabilir.

Çocuğu sürece hazırlamak

Çocuğun yaşına uygun, sade ve tutarlı bir dille bilgilendirilmesi, değişikliklere uyum sağlamasını kolaylaştırır. Boşanmanın çocuğun suçu olmadığının vurgulanması, her iki ebeveynin de onu sevmeye devam edeceğinin anlatılması ve günlük rutinlerin mümkün olduğunca korunması, çocuk gelişimi alanındaki çalışmalarda sıkça önerilen yaklaşımlardır. Gerekli görülen durumlarda bir çocuk psikoloğundan destek alınabilir.

Velayet ve iştirak nafakası

Velayet kendisine verilmeyen ebeveyn, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır (TMK m.182). Velayet değiştiğinde iştirak nafakası yükümlülüğü de yeniden değerlendirilir. Nafakanın türleri ve hesaplanması için nafaka türleri yazımıza ve nafaka hesaplama aracımıza göz atabilirsiniz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Her çocuğun ve ailenin koşulları farklı olduğundan, velayet ve kişisel ilişki konusundaki değerlendirme somut durumun ayrıntılı incelenmesini gerektirir.